voor nieuwe vormen van wonen, zorg en ondersteuning

practice

In de praktijk - Volg hieronder de ontwikkelingen van verschillende projecten die zich richten op toekomstbestendige wijken en nieuwe vormen van wonen en zorg.

 

blog

Werkbezoek Sittard-Geleen

WerkbezoekSittardGeleen.jpg

WHO CARES Community of Practice bracht op 9 november een werkbezoek aan de gemeente Sittard-Geleen. In de ochtend waren we te gast bij Woonzorgcentrum Bunderhof voor presentaties van deelnemers in de tweede ronde van de prijsvraag en een gesprek over de projecten met de bewoners van Geleen Zuid, de zorginstellingen en corporaties uit de gemeente. Het winnende team overlegde in de middag op het Stadskantoor met wethouders Leon Geilen en Felix van Ballegooij, het wijkplatform Geleen Zuid, de corporaties ZoWonen en Woonpunt en de twee zorginstellingen Zuyderhof en Vivantes. Met steun van Rijksbouwmeester Floris Alkemade en Chris Kuijpers sloegen we spijkers met koppen: er is inmiddels geld voor een haalbaarheidsonderzoek en er is gesprek over een mogelijke locatie voor het winnende ontwerp.

Ochtendsessie

Onder de inspirerende leiding van dagvoorzitter Ben van Essen, jurylid voor de prijsvraag WHO CARES in Sittard-Geleen, eten we in de prachtige vergaderzaal van woonzorgcentrum de Bunderhof in Geleen Zuid eerst een punt goede vlaai bij de koffie. Het werkbezoek van de Rijksbouwmeester en DG Wonen Chris Kuijpers aan Sittard-Geleen is met veertig aanwezigen goed bezocht.

Na een korte voorstelronde memoreert Ronald Geurts, senior beleidsadviseur bij de gemeente Sittard-Geleen waarom de prijsvraag WHO CARES gericht was op Geleen Zuid. Dat kwam voort uit een vraag van de Provincie Limburg, die problemen voorzag in naoorlogse wijken door de vergrijzing. Geleen Zuid en de Kluis is zo’n wijk, met 10.000 inwoners, die vergrijst en ontgroent, waardoor de zorgvraag in de wijk groeit en de woningvoorraad minder geschikt wordt voor de bewoners.

ZoWonen heeft de herstructurering van de wijk al ter hand genomen om de woningvoorraad te verbeteren. Zorgorganisaties Zuyderland en Vivantes zijn bezig met nieuwe zorgconcepten in de wijk, en de gemeente maakt plannen voor nieuwe voorzieningen. In deze context werden 35 ontwerpen gemaakt en ingezonden voor WHO CARES, waarvan er vijf verder uitgewerkt werden.

De wijk als (t)huis

Hélène Houben schetst als achtergrond voor haar winnende ontwerp voor Geleen Zuid een duurzame en toekomstgerichte visie voor de na-oorlogse woonwijken. De wijk ligt in een groene omgeving met op korte afstand een historische hoeve; de Biesenhof. De ontgroening door de trek van jongeren naar de randstad is in feite een groter probleem voor de wijk dan de vergrijzing; de gemiddelde leeftijd stijgt daardoor snel. De inrichting van de openbare ruimte loopt achter op deze ontwikkelingen van de wijk.

Daarom is in het ontwerp een voorstel gedaan voor betere begaanbaarheid van looproutes. Bovendien stelt het plan verduurzaming van de openbare ruimte voor. Het ontwerp koppelt het landschap aan de rand van de wijk aan een nieuwe bestemming voor de braakliggende centrumlocatie in de wijk, waar een woonzorgvoorziening in de vorm van een carré-hoeve is voorgesteld. Het ontwerp is gemaakt met bewoners en het voorstel voorziet in grotere zelfredzaamheid en informele burenzorg.

Reactie
Floris Alkemade vindt het mooi dat dit voorstel de ouderen de regie niet uit handen neemt, maar juist zelf de regie laat voeren. Daarnaast is het gebruik van de oude typologie van de Limburgse carréhoeve voor de centrumlocatie heel geschikt om onderlinge zorg te faciliteren. Directeur-generaal Wonen Chris Kuijpers ziet het voorstel als een mooi voorbeeld van integratie van wonen en zorg: “Dit is geweldig. Ik zou zeggen: begin!” Waar regels in de weg staan, wil hij zich inspannen om die belemmeringen weg te nemen.

Uit de discussie blijkt dat geld en kennis voldoende voorhanden zijn, maar dat houding en belangen van de betrokken partijen uiteenlopen. Eigenaar van de locatie is Woonpunt, dat het concept van de Wijk als (t)huis waardeert, maar nog niet wil investeren. ZoWonen heeft in de wijk een herstructureringsopgave en wil de beoogde locatie voor de wijk als (t)huis wel ontwikkelen, maar alleen tegen redelijke kosten.

Chris Kuijpers ziet een belangrijke rol voor de gemeente: er is hier iemand nodig als dealmaker — als het nu niet kan, dan over drie jaar. De Gemeente Sittard-Geleen wil de spelers graag bij elkaar brengen en zegt toe nog eens te willen kijken naar de mogelijkheden voor de locatie. De gemeente besteedt nu veel energie aan de totstandkoming van de begroting. Dit soort projecten raakt daardoor wellicht op de achtergrond. Kuijpers: “Als we het met zijn allen willen, dan gaat het zeker vliegen.”

Geleen, lokaal voor iedereen!

Freya Peijnenborg presenteert het voorstel van haar team vanuit de kernvraag hoe naoorlogse wijken, gebouwd voor gezinnen, geschikt te maken zijn voor oudere bewoners. Die vraag heeft het team vertaald in een voorstel om Geleen Zuid letterlijk en figuurlijk in beweging te brengen. Dat doet het team met een ontwerp van ‘lokalen’ voor onderlinge ontmoeting in bestaande voorzieningen, zoals de bakker en de huisarts.

De lokalen moeten onderling goed bereikbaar zijn en minimaal voorzieningen als koffie, wifi, toilet en een zitruimte hebben om praatje te maken. Het voorstel voorziet in een grid van lokalen in de wijk. Een voorbeeld van zo’n lokaal is de locatie waar we vergaderen: de Bunderhof, die nu niet open en uitnodigend is voor mensen uit de buurt. Het voorstel wil zulke plekken integraal fysiek, sociaal en economisch aanpakken in overleg tussen inwoners en de professionals die in de wijk werken.

Reactie
“Je hebt niet gewonnen, maar dat maakt je geen verliezer,” is de eerste reactie van Floris Alkemade. De kracht van het voorstel schuilt volgens hem in initiatieven die bij elkaar komen en de kunst van de meest minimale ingreep met de grootst mogelijke impact. De methodiek maakt het model ook makkelijk toepasbaar voor andere steden, met name in naoorlogse gezinswijken.

“Betrek de lokale ondernemers er ook bij,” adviseert Chris Kuijpers, die graag ziet dat het voorstel nog concreter wordt gemaakt met aanduiding van de routes die de bewoners daadwerkelijk lopen. De Provincie vraagt of Freya contact heeft gezocht met De wijk als (t)huis. Dat is het geval. Freya wil het voorstel graag verder uitwerken met de bewoners van de wijk, maar heeft daarvoor wel ondersteuning nodig, zoals ze dat elders ook krijgt, bijvoorbeeld vanuit de Vereniging van Kleine Kernen.

Een meesterlijke community

Tim Prins presenteert als ontwerpend teamlid van Een meesterlijke community het voorstel voor de wijk Geleen Zuid. Hij maakte dat voorstel samen met Sheila Oroschin en Hans Zittema van The Masters. Het voorstel startte met de woning als uitgangspunt: welke plattegrond heb je nodig om mensen zelfstandig en gelukkig te laten wonen? Daarnaast ziet het voorstel een opgave in maatschappelijk vastgoed: wat staat er leeg waar je mensen eigen plek kunt geven en voorzieningen kunt verzamelen?

Met die vragen heeft het team in de tweede ronde twee locaties bekeken. In ’t Kempke zouden vijftien woningen binnen een oude school gerealiseerd kunnen worden, met een netwerk van begeleiding door zzp’ers rond de school. De tweede locatie is de pastorie en kerk van de parochie Pastoor van Ars. The Masters hebben de mogelijkheden doorgerekend en constateerden dat transformatie van de school in twee woontorens met voorzieningen binnen vier jaar rendabel zou kunnen zijn.

Het model dat doorontwikkeld is in Geleen Zuid heeft The Masters elders al toegepast: bij de transformaties van de Hoeve Rome en het Huis van Bourgondië in Maastricht. Knelpunt daarbij is vooral dat besparingen op de Wmo voor de gemeente geen investeringsmogelijkheden opleveren in wonen en openbare ruimte. Daardoor kan wat op de zorg bespaard wordt niet in stenen gestoken worden. De oorzaak daarvoor zit in de scheiding tussen wonen en zorg en het gebrek aan wederkerigheid in zorg- en woonarrangementen.

Reactie
Chris Kuijpers herkent het probleem van de scheiding tussen het fysieke domein en de zorg. Dat is geen wet- en regelgevingsprobleem, want de gemeente krijgt een brede doeluitkering die ze zelf kunnen bestemmen, ook voor projecten op de grens van wonen en zorg. Wel is er soms sprake van automatische budgettering en beleidsconcurrentie. Bovendien kunnen gedeelde besparingen alleen bestemd worden voor investeringen in wonen en ruimte als zorgverzekeraars en zorgkantoren ook meewerken.

CZ probeert de zorgkosten in de Westelijke Mijnstreek juist omlaag te brengen over domeinen van wonen en zorg heen, en heeft daarvoor in Sittard-Geleen ook een preventiecoalitie met de gemeente gesloten. Om mensen uit wonen en zorg bij elkaar te brengen en wat langer met elkaar te laten praten om elkaar beter begrijpen is experimenteerruimte nodig waar fouten gemaakt mogen worden. Dit beaamt ZoWonen. Zij zien grote voordelen in het model van The Masters: dat is interessant voor corporaties bij beschermd wonen

Mark_Us familiehof

Monique Biloro vertelt over de Mark_Us familiehof. Uitgangspunt voor het ontwerp is de wens om het leven van mensen met een beperking, zoals de zoon van Monique, niet te verkleinen tot de zorgvraag, maar uit te gaan van de overtuiging dat iedereen vanuit zijn kernkwaliteiten kan bijdragen aan een beter leven. Daarvoor heeft Mark_Us een ontwerp gemaakt van flexibele woningen met de voordeuren aan een centraal overdekt plein.

Over de beoogde locatie voor het familiehuis heeft Stichting Mark_Us gesprekken gevoerd met Vivantes en de gemeente. Als de locatie beschikbaar komt, wil de Stichting ontwikkelen in collectief particulier opdrachtgeverschap. De locatie ligt achter de Bunderhof en sluit aan op de beoogde locatie van De wijk als thuis; het voornemen is om de leefwerelden van ouderen en mensen met een beperking te mengen bij realisatie. Daarvoor is de Stichting Knopen van de mantel, met als partners Vivantes en Stichting Pameijer opgericht.

Reactie
“De kunst van het samenleven is de ondertitel van de prijsvraag WHO CARES, dat is precies waar jij aan werkt,” aldus de Rijksbouwmeester. De zorgkosten lopen op, en mantelzorg mobiliseren helpt om die kosten te drukken; dat maakt dit ontwerp mogelijk. De eenvoud, betrokkenheid en rust van het ontwerp zijn een goed voorbeeld. Chris Kuijpers vult aan: “De bestuurders van de gemeente moeten een besluit nemen over deze locatie, maar als jij je verhaal zelf houdt, kan me niet voorstellen dat er een nee komt.”

De gemeente Sitard-Geleen helpt graag alle initiatieven, maar richt zich primair op de realisatie van het winnende voorstel. Chris Kuijpers merkt op dat hij begrip heeft voor de lastige situatie van de gemeente Sittard-Geleen vanwege het toezicht op de financiële situatie. Maar wat de gemeente hier moet doen, lijkt duidelijk: er moet een locatie komen voor het project. Als dat een probleem oplevert met de boekwaarde, dan is dat onderwerp van gesprek; eerder is al de relatie gelegd met mogelijke besparingen op de Wmo. De Gemeente zegt toe het voorstel op te pakken en in gesprek te gaan.

Discussie

In de bespreking van de voorstellen geeft Ben van Essen eerst de bewoners het woord. Voor het bewonersplatform Geleen Zuid en de Kluis is de veelheid van initiatieven soms overweldigend; voor de bewoners ontbreekt het overzicht en mist de helicopterview. Vaak is onduidelijk welke projecten nu doorgaan en om welke reden. Over de vraag hoe je met bewoners aan de slag kunt in de wijk komt Stephan Maussen van Kilimanjaro aan het woord.

Kilimanjaro helpt bewoners met nieuwe woonvormen. Dat gebeurt op de manier die de bewoners bepalen: meestal zelfstandige woningen met voorzieningen die de bewoners zelf wensen. Het grootste knelpunt is de beschikbaarheid van locaties: in de crisis waren die er wel, maar nu niet meer. Bewonersinitiatieven worden gezien als complex en problematisch. Zo krijgen groepen particulieren geen bankgarantie, is er een aparte aanbestedingsprocedure nodig en is financiering van de bouw lastig.

Chris Kuijpers wijst op de financieringsregeling voor collectief particulier opdrachtgeverschap en het expertteam woningbouw dat zich richt op collectieve woonvormen. De Vereniging Nederlandse Gemeenten, de G40-gemeenten en de corporatiebrancheorganisatie Aedes willen ook graag collectieve woonvormen bevorderen. Floris Alkemade geeft als suggestie dat locaties aangewezen kunnen worden voor coöperatieve vormen van wonen en zorg. Chris Kuijpers valt hem bij en geeft het voorbeeld van Deurne, waar dit gebeurt.

Om te komen tot meer collectieve woonvormen is ook een cultuuromslag nodig bij gemeenten, corporaties en zorgaanbieders, waar coöperaties soms niet ‘eigen’ zijn. Om professionals te enthousiasmeren is ook onderzoek nodig naar collectieve woonvormen met voorzieningen, zodat bewezen wordt wat nu vaak aangenomen wordt: dat er meer sociale cohesie is, en meer onderlinge burenhulp. De volgende stap kan dan zijn of het ook zorgkosten scheelt en betere zorg oplevert.

Zuyderland wil graag de krachten met bewoners bundelen bij de realisatie van Parc Glana in Geleen Zuid. Marieke Cloosterman breekt een lans voor coördinatie door onderling overleg. CZ, Zuyderland, burgerkracht limburg en de regionale apothekers werken samen op het niveau Westelijke Mijnstreek in het platform Anders beter. CZ ziet veel in samenwerking over de domeinen heen, zoals ze dat ook doen in Parkstad. Daarmee kunnen we een begin maken door contactgegevens uit te wisselen, suggereert Chris Kuijpers

Omdat er bij een gezamenlijke opgave alleen deelbelangen bestaan, is er een onafhankelijk persoon nodig om te coördineren. Daarvoor kan de gemeente aangesproken worden, maar er is ook een regeling in de maak bij het ministerie van VWS die begeleiding van projecten mogelijk maakt. Daarmee kunnen particuliere belangen en de gemeenschappelijke opgave omgezet worden en in een ontwerp en een plan vertaald worden. Floris van Alkemade vindt de nieuwe omgevingswet daarvoor zeer geschikt.

Hij sluit af met de constatering dat de westerlingen niet ‘afgezakt’ zijn naar Limburg, maar opgeklommen. Hij roept alle aanwezigen op om alleen genoegen te nemen met de hoogste kwaliteit, en niet te verzanden in fatalisme, maar op zoek te gaan naar andere vormen van samenwerking, nieuwe intelligentie en ontwikkeling vanuit trots: wij zijn de pioniers waar de rest van het land van gaat leren. “Kom vaker bij elkaar, en vraag de gemeente dat te faciliteren. Val ons vooral ook lastig als je hulp nodig hebt”.

Middagsessie

Dagvoorzitter Ben van Essen, jurylid voor de prijsvraag WHO CARES in Sittard-Geleen, heet iedereen van harte welkom en opent de bijeenkomst. Wethouder Felix van Ballegooij trapt af met een woord van welkom en een schets van de inzet van de gemeente Sittard-Geleen als het gaat om wonen met zorg. Floris Alkemade herinnert aan de achtergrond van de prijsvraag WHO CARES: aanleiding was de herstructureringsopgave in de naoorlogse wijken in combinatie met de vergrijzing, die nieuwe vormen van wonen met zorg vergt.

Chris Kuijpers benadrukt dat die opgave integraal benaderd moet worden. De corporaties en particuliere vastgoedinvesteerders willen vanuit leefbaarheid meer verbindingen leggen met de zorg, maar dat lukt niet altijd. De werelden van wonen en zorg zijn verschillende werelden met gescheiden financieringsstromen, die elkaars taal onvoldoende spreken en die aan verschillende overheidslagen gekoppeld zijn. De gemeente heeft een belangrijke rol als het gaat om regie te voeren tussen zorg, wonen, bewoners en provincie.

De wijk als (t)huis

Hélène Houben presenteert kort het project van de winnende inzending voor WHO CARES, waarbij ze aandacht besteedt aan het commitment van de gemeente, de projectgroep die inmiddels gevormd is om een projectplan te schrijven, de projectstructuur en de projectleider voor het project en de manier waarop de buurt betrokken kan worden bij de planvorming en de uitvoering. Het voorstel kent verschillende invalshoeken: uiteindelijk gaat het om de vraag naar goed samenleven, die alle aspecten van het leven raakt.

Reflectie
Zorgorganisatie Zuyderland benadert het voorstel vanuit de eigen plannen voor Parc Glana, een voorziening voor mensen met dementie waarbij gekozen is voor kleinschalig wonen en een open inrichting van het terrein. Het grootste probleem van de zorgaanbieders is volgens Vivantes om voldoende goed personeel te vinden: de uitdaging is het personeel door job carving met inzet van ander personeel en vrijwilligers een nieuwe rol te geven, zonder problemen voor de kwetsbare doelgroep te veroorzaken. Daar voorziet het voorstel van de wijk als (t)huis in, omdat het de mogelijkheid binnen een gemeenschap biedt om meer voor elkaar te zorgen.

De bewoners van Geleen Zuid zelf vinden bij monde van Jacqueline Goertz van het wijkplatform dat ze betrokken worden bij alle plannen. De meeste bewoners zijn positief over de dynamische en veelkleurige wijk. Ze zouden graag meedenken over de realisatie van een plan voor de locatie in het centrum van de wijk. De plannen die de eigenaar van de locatie, Woonpunt, met de bewoners gemaakt heeft voor de ontwikkeling, zijn tot verdriet van de bewoners al enige tijd geleden in de ijskast gezet; het braakliggende terrein is hen een doorn in het oog.

Corporatie ZoWonen ziet zichzelf als onderdeel van de maatschappelijke opgave. ZoWonen wil de eenzijdige woonvoorraad doorbreken, bijvoorbeeld door met de bewoners in een wooncoöperatie of cpo te werken aan realisatie van het voorstel van De wijk als (t)huis. Collega-corporatie Woonpunt deelt de uitgangspunten van dat voorstel, maar heeft op de middellange termijn geen plannen om de locatie te ontwikkelen. De investeringsruimte is op andere plaatsen ingezet, met name in Parkstad.

Chris Kuijpers pleit voor een betere inzet van investeringskansen van de verschillende corporaties ten opzichte van de maatschappelijke opgave in Geleen-Zuid. Het probleem is echter dat alle corporaties weinig investeringsruimte en een grote investeringsbehoefte hebben; ze zuchten onder de verhuurderheffing die vanuit Den Haag is opgelegd. Ook locatieruil is volgens Woonpunt en ZoWonen een voordehandliggende optie. Maar beide corporaties maken daarin wel een zakelijke afweging.

Chris Kuijpers wil graag dat de corporaties een ultieme poging ondernemen voor deze locatie. De provincie Limburg, die streeft naar een integrale aanpak in wonen en zorg voor Geleen Zuid, wil met de gemeente bemiddelen en een gesprek tussen Woonpunt, ZoWonen en de gemeente faciliteren. Ook de gemeente Sittard-Geleen wil dat gesprek. Felix van Ballegooij is ook bereid te kijken of er wellicht een ruil via een locatie van de gemeente mogelijk is.

Floris Alkemade sluit af met de conclusie dat de positie van de gemeente niet makkelijk is, maar dat gesprek nodig blijft. Als je een integraal voorstel voor wonen met zorg samen met de wijk ontwikkelt, dan gaat het ontwikkelproces buiten de normale kaders: dan kraakt en knarst het systeem omdat het niet past binnen die procedures. “Bij realisatie hebben we elkaar nodig, ook als we elk aan een andere kant beginnen met denken. Het gaat om samenwerking, in gesprek komen.”

De Community of Practice wil die manier van opereren graag ondersteunen en vasthouden; ook de provincie Limburg wil dat. De aanwezigen concluderen dat niet alles van een stuk grond afhankelijk is, maar dat het wel mooi zou zijn als een nieuwe manier van werken in wonen en zorg juist in Sittard-Geleen lukt: zo’n project kan een voorbeeldfunctie hebben. Daarvoor willen alle partijen zich committeren aan de voorgestelde projectstructuur en projectleiding. Inmiddels is er geld voor een haalbaarheidsonderzoek.